Annerieke Lulofs (HR Manager en coach) zag zowel in de boardroom als op de werkvloer welk effect narcisme kan hebben in een organisatie. Haar verwondering over dit gedrag leidde tot een zoektocht naar het ontstaan van narcisme, de manier waarop je narcistisch gedrag kunt herkennen en het effect ervan op de medewerker.
Annerieke onderzocht wat narcistisch leiderschap betekent in de dynamiek met bestuurders, collega’s, HR professionals, de vertrouwenspersoon en OR. Het onderwerp sluit naadloos aan op het steeds groter wordende belang van sociale veiligheid op de werkvloer. Ze put in haar boek uit talloze ervaringen van medewerkers, wiens uiteenlopende verhalen laten zien hoe geraffineerd de manipulatie is en hoe groot de verwarring kan zijn bij de medewerker.
Annerieke pleit voor genuanceerd gebruik van de term narcisme. Ook benadrukt zij het belang van Gen Z, die meer gefocust is op gelijkheid, het geven en ontvangen van feedback en verbinding: aspecten die geen onderdeel uitmaken van een narcistische leiderschapsstijl. Maaike interviewde Annerieke over haar boek.
Waarom dit boek?
"Ik had al langer de wens om een boek te schrijven. Wellicht is dit ingegeven door een oudtante van mij, Madelon Székely Lulofs. Zij schreef diverse boeken over de misstanden in de Indische koloniën. Dat werd haar niet in dank afgenomen. Zij had een neus voor integriteitsissues en een rebels karakter. Een grote schrijfster als zij zal ik niet worden. Maar haar eigengereide en onafhankelijke karakter herken ik wel.”
Waarom koos je dit onderwerp?
“In mijn HR-loopbaan van ruim 32 jaar heb ik vaker een leidinggevende meegemaakt waarvan ik dacht: er klopt iets niet. Het voelde als een mindfuck en het duurde lang voordat ik door had wat er aan de hand was. Zo werd ik onder druk gezet door mijn leidinggevende om beslissingen te nemen waar ik niet achter stond en ik niet kon verantwoorden. Ik voelde mij daar slecht over, maar tegelijkertijd was het fascinerend hoe mijn baas het voor elkaar kreeg om mij iets tegen mijn zin te laten doen. Het voelde als een gevecht tussen mijn eigen loyaliteit en mijn integriteit. Toen ik hierachter kwam, wilde ik graag een praktisch handboek schrijven met tips en opdrachten voor medewerkers met een narcistische leidinggevende. Want kennis is macht en helpt je om te begrijpen welk gedrag jouw leidinggevende vertoont. Aan de buitenkant is dat charme, overtuigingskracht, succes. Maar daaronder schuilt een sterke drang naar macht en controle, gebrek aan empathie en zelfvertrouwen, angstig en ongeremd gedrag.”
Is iedereen een narcist?
“Narcisme kent veel verschillende uitingen en niemand is 100 procent een narcist. Volgens het handboek voor psychische stoornissen (de DSM-V) bestaat deze persoonlijkheidsstoornis uit negen kenmerken die alleen door een expert gediagnosticeerd kunnen worden. Iemand te pas of te onpas een narcist noemen om hem te framen of labelen lijkt tegenwoordig hip maar is onverstandig. Je herkent een narcistische leidinggevende aan zijn overdreven gevoel van eigen belangrijkheid en weinig inlevingsvermogen. Hij kan je in eerste instantie overmatig veel aandacht geven. Dit ‘lovebombing’ is eigenlijk te intiem of vertrouwelijk voor een werkrelatie. Ook heerst er een onveilige werksfeer, er wordt veel geroddeld en collega’s vertrouwen elkaar niet omdat ze door jouw baas tegen elkaar opgezet worden zonder dat zij dit weten. Er is kans op een toename van het aantal vertrouwenskwesties in een team met een narcistische leidinggevende, op hoger ziekteverzuim en een groter verloop van medewerkers. Dit zijn indicatoren waar op gelet kan worden door het hogere management, de Human Resourceafdeling of door de Ondernemingsraad.”
Wat is jouw advies aan een medewerker met een narcistische leidinggevende?
“Je eerste reactie kan zijn: wegwezen! Maar dat kan niet altijd. Bijvoorbeeld als je kostwinner bent of net een mooie carrièrestap gemaakt hebt. Of omdat jij dan het gevoel hebt dat jouw narcistische leidinggevende zo aan het langste eind trekt. Win informatie in, leg relevante feiten vast en zoek hulp. Dat kan bij een vertrouwenspersoon, HR, de OR of een externe coach. Blijf vooral goed voor jezelf zorgen. Je baas feedback geven of confronteren heeft geen zin: kritiek tast zijn geloofwaardigheid aan. Binnen de kortste keren zit je in het vijandige kamp en maakt hij je werkleven zuur. Het helpt om je grenzen te bewaken als een bok op de haverkist.”
Wat zijn jouw meest opvallende inzichten?
“Let ook op vrouwelijk narcisme, dat subtieler is en daarom minder snel herkend wordt. Waar mannen vaker openlijk dominant zijn, gebruiken vrouwen relationele tactieken zoals charme, slachtoffergedrag. Of passieve agressie zoals roddelen, negeren en uitsluiten. Stereotypering zorgt er vaak nog voor dat het gebrek aan inlevingsvermogen en de subtiele manier van manipulatie van vrouwelijke narcisten vaak langer verborgen blijft. Daarnaast is de kernboodschap: je kunt je narcistische baas niet veranderen. Het doel is om 'narcismebestendig' te worden. In het boek geef ik praktische tips en oefeningen om je eigen grenzen te bewaken en je veerkracht te vergroten, zodat je van een 'overlever' weer iemand wordt die in zijn eigen kracht staat.”
Wat hoop je te bereiken met het boek?
“Narcisten zul je blijven aantreffen in de top van organisaties: het bedrijfsleven, zorginstellingen, de politie, universiteiten, de tv- of theaterwereld; overal waar hiërarchie en grotere machtsverhoudingen zijn. Dit boek helpt te begrijpen wat narcisme op het werk met je kan doen, hoe je je ertegen kunt beschermen en het jezelf minder aanrekent. Het is ook bruikbaar voor HR-professionals, vertrouwenspersonen, OR-leden en bestuurders; iedereen die in een organisatie een rol speelt bij het zorgen voor sociale veiligheid op de werkvloer. Let daarbij op Gen Z! Zij zijn gefocust op gelijkheid en sociale rechtvaardigheid en zullen eerder reageren op signalen van narcisme en dit aanhangig maken.”
Meer info over het boek vind je hier.
Of luister hier naar de podcast.
